Bu yazı serisinin geçen hafta bu köşede yayınlanan ikinci bölümünün son paragrafında, sadece emekli ve yaşlıların haklarının değil, çalışanların sahip olmaları gereken birçok hakkın altının çizildiği bu önemli bildirgeyi değerlendirmeye sonraki bölümde devam edeceğimi belirtmiştim.
FERPA, bildirgedeki taleplerin gerçekleştirilmesinin aynı zamanda Avrupa Sosyal Haklar Sütunu'nun, uygulanmasının bir parçası olduğunu ve 6 Mayıs 2021'de Portekiz’in Porto kentinde yapılan Zirve’de kabul edilen Eylem Planı'nı tamamladığının altını çizmektedir.
FERPA ile üye kuruluşların (sendikalar), gerek yerel ve ulusal karar vericiler nezdinde gerekse Avrupa Komisyonu ile Avrupa Parlamentosu nezdinde insanların yaşamlarını rahatlatacak bir istidam politikası ile emeklilik sistemlerinin hayata geçirilmesi için çok yoğun bir çalıştıklarını belirtilmektedir.
Avrupa Birliğinde, izolasyon, yoksulluk veya sosyal dışlanmayla mücadelenin yanı sıra, yaşlıların ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde yapılanmış, etkili kamu sosyal ve sağlık hizmetleri ile yeterli seviyede olan ve düzenli ödenen emekli maaşlarının güvence altına alınması, yüksek maliyetleri ile düşük emekli maaşlarını baskı altına alan mal ve hizmetlerin uygun fiyatlarla sunulması için tedbir alınması zorunludur denmektedir.
FERPA, Asgari Gelir başlıklı Avrupa Sosyal Haklar Sütunu'nun “Yeterli miktarda kaynaktan yoksun herkes, yaşamın her aşamasında saygın bir yaşam sürdürecek yeterli asgari kazanç avantajına, malların ve hizmetlerin etkinleştirilmesine etkin erişim hakkına sahiptir.” ile aynı ilkenin, yaşlılık geliri ve emeklilik bölümünde, "İşçiler ve serbest meslek mensupları, emeklilik hakkının yanı sıra yeterli bir gelir sağlama hakkına sahiptirler. Ayrıca kadınlar ve erkekler emeklilik haklarına ulaşmada eşit fırsatlara sahip olmalıdırlar. Zira yaşlılıkta herkes, haysiyet içinde yaşamasını sağlayacak kaynaklara erişim hakkına sahiptir. Yine herkes, makul bir emekli maaşı elde etme hakkına sahiptir.” şeklindeki 14. ilkesine vurgu yapmaktadır.
FERPA buradan hareketle, Avrupa genelinde her ülke emeklilerinin, kendi ülkelerinin yaşam koşullarına uygun emekli maaşı alabilmeleri için yasal düzenleme ile ülkedeki yoksulluk sınırının üzerinde emekli maaşı almalarının sağlanması çağrısında bulunuyor. Özellikle dünya genelinde emeklilik sistemlerinin, ekonomik sürdürülebilirliğinin tek çaresinin, emeklilik yaşının yükseltilmesi olarak görülmesinin gerçekçi olmadığının altı çiziliyor.
FERPA bu sebeplerle;
• Emeklilik yaşlarının dondurulması,
• Emeklilerin satın alma gücünün güvence altına alınması için tüm emeklilik tutarlarının otomatik olarak maaşlara ve/veya fiyatlara endeksli olması,
• Avrupa Birliği genelinde uygulanacak şekilde, yoksulluk eşiğinden daha yüksek bir asgari ulusal emekli maaşı verilmesi.
• Aile bireylerinin bakımlarını sağlayanlar hâlâ çoğunlukla kadınlar olduğundan, hamilelik dönemleri, çocuklara veya yaşlılara bakma süreleri, vb. dikkate alınarak, kadınlar ve erkekler arasındaki emeklilik eşitsizliklerinin ortadan kaldırılması,
• Boşanma veya ölüm sonrası emekli maaşının bir kısmını eşlere verilmesini güvence altına alan tedbirlerin alınması,
• Yoksulluk riskini önlemek için yaşlılar için “asgari mal ve hizmet sepeti” tanımlanması,
• Emeklilerin eşit gelire dayalı olarak daha ağır vergilendirildiği ülkelerde, çalışanlarınkine eşit vergi uygulamaları yapılması,
• Emeklilerin taleplerini savunmada sendika örgütlerine daha büyük roller verilmesi çağrılarında bulunmaktadır.
Bildirgede herkes için kaliteli ve uzun süreli sağlık hizmeti alma hakkı başlığı ile sağlık konusu değerlendirilmektedir. Bugün sağlık hakkında konuşmanın aslında COVID-19 hakkında konuşmak olduğu ortadadır. Bu krizin eşitsizlikleri arttırdığı, özellikle neo-liberal politikaların devletlerin sağlık üzerindeki kamu kontrolünü azalttıkları, bunun ise sağlığın özelleştirilmesinin ve pazarlanmasının önünü açtığı tespiti yapılıyor. Devletlerin bu politikalarla, kârlılığı yaşlıların refahı ve sağlığına tercih eden bütçeler yaptıklarının altı çiziliyor.
Bunun anlamı:
a. Bazı uzmanlık alanlarında ek ücretlerinin alınması, düşük gelirli insanların bunlardan mahrum kalmasına, yetişmiş sağlık uzmanının azalması ve çalışma koşullarının bozulması sonucu sağlıkta özel sermayenin daha çok kâr elde etmesine neden oluyor.
b. Kaliteli sağlık hizmetlerine evrensel erişimin azalmasıyla birlikte, sosyal eşitsizliklerde artış gözlenirken, Avrupa Sosyal Gözlemevi, bu politika sonucu çok daha fazla yetişkin ve çocuğun mali nedenlerle tıbbi tedaviden mahrum kaldığını veya tıbbi tedaviyi geciktirmek zorunda kaldığını tespit etmiştir.
FERPA, bildirgede yaşanmakta olan virüs salgınının, sağlık alanında cinsiyet eşitsizliklerini de arttırdığının altının çiziyor ve kadınların bu krizden erkeklerden daha fazla etkilendiğini, çoğunlukla hizmet sektöründe düşük gelirli işlerde çalışmak zorunda kaldıklarını ifade ediyor. Bu tespit, özellikle Türkiye gibi iş piyasasını ucuz işgücü üzerine oturtmuş ülkeler için yerinde bir tespittir. Elbette bu, kadınların daha fazla bulaşı riski ile karşı karşıya kalmalarına da yol açıyor. Öte yandan ülkelerde uygulanan karantinalardan dolayı aile ve ev içi iş yükü artan kadınların, fiziksel ve zihinsel yorgunluk yaşadıkları da vurgulanıyor.
Sağlığa yatırım, hastalıkları, yani insanların hastalanmasını önlemeye ve sağlığın bozulmasına yol açan etkenleri ortadan kaldırmaya yatırım yapmaktır. Bunun için, genel tarama ve aşılamaya evrensel erişimin sağlanması ile hastalıklardan korumayı güvence altına almanın önemine dikkat çekiyor.
Bildirgede sağlığın korunması açısından insanların yedikleri ile içtiklerinin önemine de dikkat çeken FERPA, “Dengeli, sağlıklı ve yeterli beslenme, sağlık ve zindelik için gereklidir. Atıkla mücadele etmeli ve böylece su, elektrik ve toprak gibi sınırlı kaynakları korumalıyız.” demektedir.
Avrupa Sosyal Haklar Sütunu 16. ilke, “Herkes, uygun kalitede, uygun fiyatlı, önleyici ve iyileştirici sağlık hizmetlerine zamanında erişme hakkına sahiptir.” derken, 18’nci ilke, “Herkesin özellikle evde bakım ve toplum temelli hizmetler gibi uygun fiyatlı, kaliteli uzun vadeli bakım hizmetleri alma hakkı vardır.” diyor. Bu iki ilkeye dikkat çeken FERPA, uzun süreli bakıma ihtiyacı olan yaşlıları desteklemek açısından yapılması gerekenleri aşağıdaki iki başlıkta toplamaktadır:
a. Evde bakım için yardım ve araçları en uygun şekilde kullanmak ve kronik bakım ve günlük faaliyetlerde yardım için yeterli araçları sağlamak; hizmetleri çeşitlendirmek ve her bireyin aile durumuna göre kademeli ve bireyselleştirilmiş bakım için pratik çözümler sunmak gereklidir.
b. Tamamen bağımlı kişiler için bakım evlerinde veya uzun süreli bakım kurumlarındaki bakım tesislerini güçlendirmektir. Bu tür bir bakım için, bakıma muhtaç kişi tarafından yapılacak “ödeme tutarı” asgariye indirilmeli ve buralarda ikamet edenlerin çocuklarının finansman yeterliliklerine bağlı kalmamalıdır. Bakıma muhtaç bireylerin hak ve özgürlüklerine tam olarak saygı gösterilmelidir.
Bunların sağlanması için FERPA, aşağıdakileri talep etmektedir:
• Kaliteli kamu sağlık hizmetlerine evrensel erişim hakkı sağlanması (Bunun için hem hastanelerde hem de huzurevlerinde ücret, çalışma saatleri, ekipman bakımından iyi çalışma koşullarından işin gereklerine uygun olarak yararlanabilen yeterli sayıda personel gerekmektedir)
• Yaş sınırı olmaksızın her türlü tıbbi tarama için %100 geri ödeme sağlanması,
• Aşı ve test için %100 geri ödeme sağlanması.
• Temel ilaçlar için %100 geri ödeme sağlanması.
• Fiziksel aktivite, beslenme, sosyal bağlar, barınma, çevre, vb. sağlığın sosyal belirleyicilerinin dikkate alınması ve aktif olarak geliştirilmesi.
• Uzun süreli bakım evlerinin, yeterli nitelikli personel gözetiminde yaşanabilir mekanlar olması, sosyal hayatın kolaylaştırılması ve istismarla mücadele edilmesi.
• Sağlık ve barınma politikalarına ilişkin tüm kararların insan haklarına saygı gösterilerek, insanların onurlu bir şekilde yaşamasını ve ölmesini sağlayacak şekilde alınması.
FERPA’nın başta emekli ve yaşlılar olmak üzere, toplumun bütün kesimlerini ilgilendiren bu önemli bildirgesini değerlendirmeye devam edeceğim. Bir sonraki bölümde görüşünceye kadar, hoşça kalın, sağlıkla kalın.